Terug naar Toen
Evert Brouwer
Archief NIMH/AVDKM
Marinevliegkamp Valkenburg 20 jaar dicht
In een serie historische artikelen kijkt Alle Hens terug op markante gebeurtenissen in de maritiem-militaire historie. In deze eerste aflevering valt de eer van de primeur te beurt aan voormalig Marinevliegkamp Valkenburg (MVKV), dat 20 jaar geleden de poorten definitief sloot.
Voor de direct omwonenden moet het hebben geleken alsof MVKV, op de grens van kustplaats Katwijk, Valkenburg (Zuid-Holland) en ‘uiendorp’ Rijnsburg er altijd is geweest. Niets is minder waar: de historie beslaat slechts 67 jaar, waarvan nog geen 60 in marinehanden. Tot halverwege de jaren 30 van de vorige eeuw is Nederlandse militaire luchtvaart nog geconcentreerd op de inmiddels ook al verdwenen Vliegbasis Soesterberg. Dat lijkt de toenmalige legerleiding van het neutrale Nederland geen probleem, tot de Tweede Wereldoorlog zich aankondigt met de expansiedrift van Hitler-Duitsland. Tijdens de zoektocht naar een geschikte plek, verhuizen al zo’n 30 vliegtuigen naar Schiphol. Het gaat onder meer om de Fokkers D-21, C-V, C-X, D-XVI en D-XVII (jagers).
Links: Personeel van de luchtdoelartillerie bij een gecamoufleerde Fokker G.1 op vliegveld Bergen op 10 mei 1940. Rechts: Een verzameling brokstukken van Junkers Ju 52’s op Valkenburg.
Duitse vliegtuigen
Een jaar later begint de aanleg van een vliegveld bij het Noord-Hollandse Bergen. Voor een derde vliegveld gaat de voorkeur uit naar het gebied bij Katwijk. De reden: zowel de zee als regeringsstad Den Haag zijn nabij. Hoewel de werkzaamheden in mei 1940 nog aan de gang zijn, weerhoudt dat de Luftwaffe er niet van met parachutisten en dik 50 vrachtvliegtuigen van het type Junkers Ju 52 te landen op het veld. Doel was met een snelle actie Den Haag te veroveren en de koninklijke familie gevangen te nemen.
Links: 4 vliegers bij een Messcherschmitt Bf 109 op Valkenburg in januari 1941. Rechts: Een Focke Wulf Fw 190A-4 na een noodlanding op Valkenburg.
Tijdens de gevechten slaagt het Nederlandse leger erin het terrein te heroveren en veel gestrande Duitse vliegtuigen te vernietigen of ernstig te beschadigen. Onder Duitse bezetting wordt vliegveld Valkenburg omgevormd tot een Luftwaffe-basis: Flugplatz Katwijk. Er zijn voornamelijk jachtvliegtuigen gestationeerd; gevreesde Messerschmitt Bf 109’s en Focke-Wulf Fw 190’s. Daarmee wordt Valkenburg een belangrijk doel voor de geallieerde bommenwerpers. Vanwege die dreiging verhuizen de Geschwaders naar het oosten van ons land. Vooral in 1944 vinden er zware bombardementen plaats op Valkenburg.
Links: de Sikorsky S-51 van de Marineluchtvaartdienst op het Sas, in de nasleep van de Watersnoodramp 1953. Rechts: een North American B-25 Mitchell middelzware bommenwerper op Valkenburg.
Basis groeit
De Royal Air Force strijkt na de oorlog in eerste instantie op het veld neer. In 1946 nemen de Nederlandse Luchtstrijdkrachten (LSK), de voorloper van de Koninklijke Luchtmacht, Valkenburg over. Weer een jaar later volgt de overdracht aan de Marineluchtvaartdienst (MLD); om precies te zijn op 15 september 1947. Dan ontstaat ook de naam Marinevliegkamp Valkenburg (MVKV).
De basis groeit snel en krijgt zelfs een eigen voetbalclub: MVKV. Nog voor de sluiting van de basis gaat die vereniging met de Katwijkse Rijnvogels (KRV) op in FC Rijnvogels. Ook het aantal vliegtuigen is divers. De eerste marinevliegtuigen op Valkenburg zijn onder meer de onderzeebootbestrijders Fairey Fireflie en Hawker Sea Furie, de North American B-25 Mitchell, de Grumman Avenger en de vliegboot Consolidated PBY-5A Catalina.
Grumman S2F-1 (S-2A) Trackers aan boord van het vliegkampschip Hr.Ms. Karel Doorman.
Grote rol bij Watersnoodramp
In 1953 speelt MVKV een belangrijke rol tijdens de watersnoodramp. Met de marinehelikoper, een Sikorsky S.51, worden vele mensenlevens gered. Ook vormt het dan de thuisbasis van de vliegtuigen die dienst doen op vliegkampschip Hr.Ms. Karel Doorman. Ligt het schip in de haven, dan staat Valkenburg vol vliegtuigen van de 11 vliegtuigsquadrons. Het gaat dan voornamelijk om de Grumman Tracker. Kleine toestellen voor onderzeebootbestrijding, die bestuurd worden door sergeant-vliegers.
Diefstal van Neptune
Op 21 juni 1965 vindt een van de meest opvallende en tragische incidenten in de geschiedenis van Valkenburg plaats: de diefstal en crash van een Lockheed Neptune. Vliegtuigmaker algemeen der eerste klasse Frans Bolk uit het Limburgse Brunssum en vliegtuig-radio-radarmonteur Huib van Oostende uit het Zuid-Hollandse Ooltgensplaat (Goeree-Overflakkee) weten een toestel in de lucht te krijgen. Geen van beiden heeft ervaring als vlieger en ze storten dan ook niet ver van Katwijk in zee. Beiden overleven het niet. Mogelijk zijn ze geïnspireerd door Theo van Eijck.
Het is namelijk niet de eerste keer dat de Koninklijke Marine in verlegenheid wordt gebracht door de diefstal van een vliegtuig. Deze boordwerktuigkundige, 21 jaar jong, gaat er krap een jaar eerder tijdens een oefening op Malta vandoor met een Grumman S-2 Tracker. Boos omdat hij is afgewezen voor een opleiding tot vlieger, wilde hij weleens wat bewijzen. Hij landt wel veilig, in Libië, en krijgt na onderhandelingen slechts een gevangenisstraf van een jaar opgelegd.
Links: een formatie van 2 Amerikaanse Mc Donnell Douglas F-15C Eagles van Vliegbasis Soesterberg en een Lockheed P2V/SP-2N Neptune van VSQ 320. Rechts: een vliegtuigformatie van de Marineluchtvaartdienst, bestaande uit een Lockheed P-3C Orion, een Lockheed P-2 Neptune en een Breguet Atlantic SP-13A.
Neptunes en Atlantiques
Als de Karel Doorman in 1968 buiten gebruik wordt gesteld, neemt het belang van MVKV niet af. De Amerikaanse Lockheed SP-2H Neptune en de Franse Breguet Br.1150 Atlantic doen hun intrede. Beide hebben onderzeebootbestrijding als belangrijkste taak. In de jaren 80 worden de verouderde Neptunes en Atlantics vervangen. Met name de Breguets hebben dan al voor grote problemen gezorgd. Zo trad er al snel roestvorming op in de honingraatconstructie van romp en vleugels die moeilijk te bestrijden is.
In augustus 1973 gaat het voor de eerste keer mis. De V-257 moet voor een vol strand aan de Wassenaarse Slag op zee ‘ditchen’. Alle 14 bemanningsleden overleven de noodlanding op zee. Boten van de reddingsbrigade Katwijk en Wassenaar en privéboten pikken hen op.
In januari 1981 is de bemanning van de V-255 minder gelukkig. Op 100 mijl ten noorden van Ierland maakt het toestel na problemen met het hoogteroer een noodlanding op zee. 3 van de 12 bemanningsleden verdrinken, omdat zij de reddingsvlotten niet kunnen bereiken. Als gevolg van dit vliegongeval staan de Breguets een jaar lang aan de grond tot de problemen zijn uitgezocht en opgelost.
Vliegkamp gesloten, vliegtuigen verkocht
Tussen 1980 en 1982 ondergaat MVKV een grondige modernisering voor de komst van 13 Lockheed P-3C Orions. De squadrons 320 en 321 blijven bestaan en het personeelsbestand slinkt naar circa 800 man. In 1990 wijst de regering Valkenburg aan als regeringsvliegveld en daarmee ontvangstplek voor buitenlandse staatshoofden en hoogwaardigheidsbekleders. Er wordt dan een speciale afdeling VIP-coördinatie ingesteld. Het zijn tevens de jaren dat bezuinigingen Defensie steeds harder treffen. Ook de MLD ontkomt daar niet aan.
Defensieminister Henk Kamp besluit om de Orions uit te faseren en daarmee het vliegkamp te sluiten. Op 14 januari 2005 worden de squadrons buiten dienst gesteld en de net gemoderniseerde Orions verkocht aan Duitsland en Portugal. In 2006 gaan de poorten definitief dicht voor de marine. Een deel van het vliegend personeel gaat naar Marinevliegkamp De Kooy, anderen stappen over naar de luchtmacht. Op het terrein zelf ontwikkelen zich nieuwe initiatieven (zie kader). Ondertussen houdt de Stichting Historie Vliegveld Valkenburg de geschiedenis levend, met onder meer een bezoekerscentrum en een fietsroute van 14 kilometer langs alle gebouwen en bunkers.
Soldaat van Oranje
Marinevliegkamp Valkenburg krijgt begin deze eeuw een nieuwe betekenis dankzij de musical ‘Soldaat van Oranje’. Het theaterstuk is gebaseerd op het gelijknamige boek van Erik Hazelhoff Roelfzema. De musical, die in 2010 in première ging, vertelt het verhaal van Nederlandse verzetsstrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog, met een sterke focus op de rol van de luchtvaart en het verzet.
De voorstellingen vinden plaats in een speciaal gebouwde theaterhal op het vliegkamp. De musical kent een enorme populariteit en heeft inmiddels meer dan 3.000 voorstellingen achter de rug. De productie wordt geprezen om zijn indrukwekkende decor, live muziekuitvoeringen en de meeslepende vertelling van moed en verzet. Ook het einde van Soldaat van Oranje komt in zicht: de laatste voorstelling is op 12 juli 2026.
