Nieuwe vleugels voor de luchtmacht
Coen Heil
Pilatus Flugzeugwerke
Niet lesvliegtuig, maar leerconcept verandert vliegopleiding
In de huidige geopolitieke tijdgeest ondergaat het militaire domein een ingrijpende transitie. Wapensystemen en overige technologische snufjes ontwikkelen zich razendsnel. Reden te meer voor een modernisering van de opleiding van militaire vliegers. De aankoop van acht nieuwe lesvliegtuigen (PC-7 MKX) door Defensie is daarbij een eerste aanzet, maar dekt nog niet de hele lading. “Het is geen vervanging van een vliegtuig,” geeft projectmanager COMMIT luitenant-kolonel Nico van Kollenburg aan, “maar een vervanging van de complete opleidingscapaciteit.”
PC-7 MKX’en met serials L-001 en L-002, productienummers 1001 en 1002, in aanbouw bij Pilatus, afgelopen januari. Foto: Robert van Huffelen
‘Het vliegtuig is onderdeel van het totale leerconcept’
Deze nuance is cruciaal: het lesvliegtuig is slechts één bouwsteen in een leeromgeving waarin simulatie, virtual reality en software minstens zo bepalend zijn als composiet en aluminium. De nieuwe opleidingscapaciteit is namelijk een totaal-leerconcept. Het vliegtuig maakt deel uit van een breed scala aan leermiddelen, waaronder vier simulators, XR-devices (Extended Reality-apparaten) en toepassingen in virtual en mixed reality. Samen vertegenwoordigen zij een groter aandeel dan de acht nieuwe toestellen. “Wij praten altijd over het totale leerconcept,” benadrukt Van Kollenburg. “Het vliegtuig is daarvan een onderdeel, maar het geheel is dus veel omvangrijker.”
Projectmanager COMMIT luitenant-kolonel Nico van Kollenburg.
Centrale rol voor simulatoren en XR
De nieuwe PC-7 MKX is een beproefd ontwerp van de oude PC-7 in een nieuw jasje, formeel voorzien van een Mark II-typecertificaat. De buitenkant oogt vertrouwd, maar de binnenkant is volledig vernieuwd. “En compleet software gedreven,” onderstreept Van Kollenburg. “In plaats van allemaal losse klokjes, hebben we nu één grote digitale wereld.” Die digitale cockpit vormt het vertrekpunt van de nieuwe opleiding: grote schermen, aangestuurd door computers, maken het toestel flexibel en aanpasbaar aan specifieke leerdoelen.
Het toestel wordt ingezet binnen de Elementaire Militaire Vliegeropleiding (EMVO) op Vliegbasis Woensdrecht, waar aspirant-vliegers worden opgeleid en voorbereid op hun vervolgpad. Eerst wordt vastgesteld of iemand het in zich heeft vlieger te worden, daarna volgt de keuze: fixed wing of rotary wing (helikopter). Voor helikoptervliegers eindigt het EMVO-traject na deze fase; vaste-vleugelvliegers stromen door naar een tweede opleidingsfase.
De rompen van de Nederlandse PC-7 MKX’en zijn nu nog leeg. Volgebouwd gaan ze er zo uitzien. Van Kollenburg: “De software wordt gemaakt door Pilatus en Garmin, de leverancier van het systeem.”
‘De focus verschuift van kopieergedrag naar maatwerk’
Van meester-leerling naar maatwerk
Transitiemanager luitenant-kolonel Rinus van Antwerpen is verantwoordelijk voor de implementatie van de nieuwe lesvliegtuigen, simulators en lesmiddelen binnen het Commando Lucht- en Ruimtestrijdkrachten (CLRS). Volgens hem zit de echte verandering niet in de hardware, maar in de didactiek. “De gevolgen voor aspirant-vliegers zijn alleen maar positief,” zegt hij. “We stappen af van het meester-leerling model dat we al bijna veertig jaar hanteren.”
Waar de instructeur vroeger het voorbeeld was en de leerling dat zo goed mogelijk kopieerde, staat nu competentiegericht opleiden centraal. De focus verschuift van kopieergedrag naar het beheersen en managen van het vliegproces. “Het gaat om maatwerk,” aldus Van Antwerpen. “Wat zijn jouw leerbehoeftes en ontwikkelmogelijkheden? Hoe kom jij tot het beoogde resultaat?”
Transitiemanager CLRS luitenant-kolonel Rinus van Antwerpen.
Negen kerncompetenties als fundament
Het antwoord vormt een nieuw lespakket, opgebouwd rond negen kerncompetenties. Behalve technische vaardigheden gaat het om eigenschappen als doorzettingsvermogen, onderzoekend leren, samenwerken en omgaan met tegenslag. “Acteer als militair vlieger,” duidt overste Van Antwerpen.
Per competentie wordt binnen de EMVO bekeken welk leermiddel het beste past: simulator, VR-bril, vliegtuig of theorie. Die flexibiliteit maakt individuele begeleiding mogelijk en verkleint de kans op uitval. “Het is een enorme stap voorwaarts,” stelt de transitiemanager. “En het systeem kan verbeteren. In de toekomst wellicht met artificial intelligence.”
C-LRS luitenant-generaal Steur hield in Zwitserland een luchtmachttraditie in ere: het zetten van de handtekening op het eerste toestel dat de start van de bouw symboliseert.
Strak gepland, goed getimed
De oversten bezochten eind vorige maand Pilatus voor een speciaal belegde tekenceremonie. De Commandant Lucht- en Ruimtestrijdkrachten luitenant-generaal André Steur, en de Directeur Projecten COMMIT brigadegeneraal Stefan Linders zetten hun handtekening op de fireproof bulkhead van het nieuwe toestel. Voor Van Kollenburg en Van Antwerpen markeerde het een duidelijke mijlpaal. “Even laten zien: hier staan we nu.”
Halverwege maart wordt de vleugel aan de eerste kist gemonteerd. Medio augustus 2026 staat dan het eerste vliegtuig klaar, waarna certificatie, vliegtesten en de conversie van vliegers, instructeurs en technici volgen. In mei 2027 arriveren de eerste lestoestellen in Nederland.
De handtekening van Directeur Projecten COMMIT brigadegeneraal Stefan Linders staat eveneens op het romppaneel van de nieuwe PC-7 MKX.
In september 2027 moeten alle vliegtuigen, simulators en lesmiddelen gereed zijn
Van papier naar praktijk
Projectleider Van Kollenburg focust zich bij COMMIT op de uitvoering. Zijn team kreeg een duidelijke opdracht: aanschaffen wat nodig is om het nieuwe opleidingsconcept mogelijk te maken. Na marktverkenningen en afwegingen kwam vliegtuigfabrikant Pilatus uit het Zwitserse Stans als beste keuze naar voren om dit geïntegreerde systeem te leveren.
Het project bevindt zich inmiddels in de realisatiefase. In september 2027 moeten alle vliegtuigen, simulators en lesmiddelen gereed zijn. “Dan kan de luchtmacht ermee aan de gang,” zegt de overste. Het oorspronkelijke projectvoorstel was breder, met internationale samenwerking en neventaken, maar het budget was taakstellend. “Daarom brachten we de focus terug naar de kern: vliegers opleiden. Het hele systeem moest daarbij passen.”
Zo kan het toekomstige leermateriaal voor de aspirant-vliegers eruit zien.
Zorgvuldig transitieplan
Voor de implementatie binnen CLRS is een zorgvuldig transitieplan opgesteld. “We wilden voorkomen dat leerlingen halverwege hun opleiding moeten overstappen op nieuwe lesmiddelen,” zegt Van Antwerpen. Door aanpassingen in het opleidingsritme en een verlenging van de officiersopleiding op de Nederlandse Defensie Academie, ontstond een periode van ruim twee maanden zonder praktijkopleiding. “Soms moet je een beetje geluk hebben,” zegt hij met een verwijzing naar het lesschema dat nu uitvoerbaar blijkt.
De vleugel van de L-002 in aanbouw. De eerste drie toestellen worden voor oplevering gebruikt voor testen, maar ook voor de omscholing en training van instructeurs en technici. Foto: Foto: Robert van Huffelen
Alle middelen samen vormen één geïntegreerd geheel
Eén leeromgeving
De simulatoren zijn het hart van de nieuwe leeromgeving. Er komt een Flight Training Device, een level-2 simulator zonder bewegingsplatform, en een XR-proceduretrainer waarin wereldwijd kan worden gevlogen. Een virtuele instructeur begeleidt basismanoeuvres en ontlast daarmee de echte instructeurs.
Alle middelen samen vormen één geïntegreerd geheel. Theorie start met digitale, interactieve lesborden. Met VR kunnen leerlingen virtueel rond het vliegtuig lopen, checks uitvoeren en vluchten voorbereiden, zelfs vanuit huis. “Je kruipt, je loopt, je rent,” zegt Van Antwerpen. “En uiteindelijk herken je alles wanneer je echt vliegt.”
Steur en Linders worden vereeuwigd voor de vleugel van de L-001. Van dichtbij is te zien dat de witte baan – net als het wit in de roundel – dus niet wit, maar lichtgrijs is.
Klaar voor de toekomst
Nederland is launching customer van dit systeem. Daardoor denkt de luchtmacht mee over de ontwikkeling van zowel het vliegtuig als het ground-based training system. De luchtmachten van Frankrijk en België volgen later als klant.
Binnen de luchtmacht wordt uitgekeken naar de nieuwe systemen. Niet alleen omdat nieuwe leermiddelen noodzakelijk zijn, maar omdat ze essentieel zijn om jaarlijks zestig leerling-vliegers op te leiden en voor te bereiden op een vijfde-generatie luchtmacht. “Met de huidige middelen lopen we te ver achter. Dit tilt onze opleiding naar het hedendaagse niveau.”
Het defensieteam van CLRS en COMMIT dat acte de présence gaf bij Pilatus.