Terugkijker

Het is weer tijd voor een blik op de kalender. In de rubriek 'Terugkijker' richten we het vizier om de week op een gebeurtenis uit het verleden. Van militair-historische aard en gebeurtenissen waarbij Defensie betrokken was, maar ook situaties die invloed hebben gehad op de hele wereld.

Om hiermee het ‘o ja-gevoel’ op te roepen, maar ook omdat we in deze jachtige tijd gebeurtenissen vaak zo snel vergeten of ons deze niet meer exact herinneren. Vandaag varen we terug naar 1 mei 1961, als boven de Sovjet-Unie een Amerikaans vliegtuig wordt neergeschoten.

Op die dag staat een spionagevlucht op het programma die voor het eerst de gehele Sovjet-Unie over vliegt. Voor deze missie is de dertigjarige, maar dan al zeer ervaren vlieger Gary Powers aangewezen. Opmerkelijk: de CIA zet bewust geen militairen, maar burgers in als piloot. De reden wordt later duidelijk.

Met een speciaal vliegtuig, de U-2 (bijgenaamd de Dragon Lady), kiest hij het luchtruim. Er zijn voor de start wat problemen met de apparatuur aan boord, maar Powers krijgt na een uur wachten op de startbaan toestemming voor vertrek. Eenmaal boven Sovjetgrondgebied geeft de automatische piloot het op. De vlieger besluit daarop toch door te vliegen en de besturing handmatig over te nemen.

Hoewel het toestel op een hoogte van 23 kilometer vliegt, krijgen een Sovjet-radarpost en de luchtdoelartillerie de U-2 in beeld. Boven Sverdlovsk, nu Jekaterinenburg in Rusland, gaat het mis. Een S-75 Dvina luchtdoelraket, die tot 25 kilometer hoogte effectief is, raakt het toestel van Powers.

De vlieger weet op een wonderlijke manier uit het tollende toestel te klimmen en met een parachute veilig de grond te bereiken. Daar komt hij, door burgers naar de stad gereden, in een enorm feestgedruis terecht: 1 mei, de Dag van de Arbeid, is in de communistische Sovjet-Unie zo’n beetje de feestdag van het jaar. De Amerikaanse vlieger maakt daarvan niets mee: de veiligheidsdienst neemt de onfortuinlijke vlieger mee, waarna hij zeer intensief wordt ondervraagd.

Het U-2-incident leidt tot meer spanningen tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. De VS ontkennen eerst keihard dat het om een spionagemissie gaat en wijzen erop dat de vlieger een burger is en geen militair. Er wordt een dekmantel gezocht bij NASA. Die organisatie brengt een persbericht uit dat de U-2 weeronderzoek uitvoerde. De lezing is dat Powers van koers moest wijken doordat er problemen zijn ontstaan met het zuurstofapparatuur.

Om die afleidingsmanoeuvre te versterken, voorziet de geheime dienst een andere U-2 snel van NASA-markeringen en een fictief NASA-serienummer. De pers krijgt alle gelegenheid dat toestel op de foto te zetten in het NASA Flight Research Center op Edwards Air Force Base. Die theorie houdt maar een dag stand. De Sovjetpremier Nikita Chroesjtsjov toont bewijzen dat niet alleen de vlieger gevangen is gemaakt, maar dat spionageapparatuur uit het wrak van de U-2 zijn geborgen. Ook het vluchtplan valt in handen van de Russen.

Powers wordt in Moskou berecht en tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld voor spionage. Hij zit uiteindelijk 21 maanden vast, waarvan een deel in de beruchte Ljoebjanka-gevangenis. Zijn vrijlating komt tot stand via een spionnenruil op 10 februari 1962, die - een tikje tegen de zin van de CIA - door president John F. Kennedy persoonlijk wordt geaccordeerd.

De ruil heeft plaatst op de Glienicke Brug in Berlijn, een bekende locatie voor dergelijke uitwisselingen tijdens de Koude Oorlog. De in de Verenigde Staten gearresteerde Sovjetspion Rudolf Abel gaat de andere kant op. De scene inspireert later de film Bridge of Spies (2015), met Tom Hanks en Mark Rylance als Abel in de hoofdrollen. Die laatste won een Oscar voor de vertolking.

Powers blijft na zijn vrijlating nog een tijd voor de CIA werken, stapt over naar Lockheed als testpiloot voor de U-2, maar dat bedrijf is niet zo blij met zijn boek Operation Overflight: A Memoir over het U-2 Incident. Na zijn ontslag gaat Powers als helikoptervlieger en verkeersverslaggever aan het werk voor de zender voor KNBC News Channel 4. Op 1 augustus 1977 maakt hij een verkeersreportage boven Los Angeles als de helikopter door een defecte brandstofmeter in de problemen komt en neerstort. Powers en zijn cameraman komen beiden om het leven.

Pas in 1998 worden de details over het U-2-programma openbaar gemaakt. Hierdoor komt er meer erkenning voor Powers’ rol, die regelmatig aan kritiek onderhevig is geweest. In 2000 ontvangt hij postuum de CIA Director’s Medal. Eerder, in april 1965, was hem al de Intelligence Star toegekend. Dat is een zeldzame CIA-onderscheiding voor moed en uitzonderlijke prestaties onder gevaarlijke omstandigheden.