In het hart van de cyberstrijd 

Tijdens de jaarlijkse NAVO-oefening Locked Shields stond cyberoorlogsvoering centraal. Ruim veertig landen, verdeeld over achttien internationale teams met in totaal vierduizend deelnemers, verdedigden eind april een fictief land tegen een spervuur aan digitale aanvallen. Voor de delegatie van het Defensie Cyber Security Centrum - onderdeel van het Joint Informatievoorziening Commando (JIVC) - was deelname geen bij-, maar noodzaak. 

Terwijl de wereld buiten ogenschijnlijk rustig doordraait, woedt op het Majoor Jan Linzel Complex in Den Haag een onzichtbare strijd tegen belaagde netwerken, systemen en gemanipuleerde informatie. Na een voorbereidingstijd van twee weken testen de Nederlanders en de overige deelnemers hoe te opereren in een cyberconflict. 

Aan Nederlandse zijde stuurt Sander het volledige Blue Team aan. Dat team verdedigt een complex netwerk van systemen, variërend van websites tot vitale infrastructuur zoals energie- en watervoorziening. “Die systemen moeten blijven draaien, terwijl ze van alle kanten worden aangevallen”, vertelt de teamleider. Die aanvallen zijn allesbehalve fictief, maar vinden wel plaats in een gesimuleerde omgeving. Vanuit het Estse Tallinn, waar de organisatie van de NAVO-oefening zit, voert een gespecialiseerd Red Team namelijk echte cyberaanvallen uit op de netwerken van de deelnemers. In twee dagen tijd krijgen teams tot wel duizend aanvallen te verwerken. “Het is een snelkookpan”, aldus Sander. “Je moet je systeem overeind houden onder enorme druk.” 

Locked Shields dwingt tot integraal optreden. Naast technische specialisten werken juristen, strategen en communicatie-experts nauw samen. Elk besluit heeft gevolgen op meerdere vlakken. Een gehackte overheidswebsite bijvoorbeeld vraagt niet alleen om herstel, maar ook om een juridisch getoetste en strategisch afgestemde boodschap richting de bevolking. 

Binnen die dynamiek speelt strategische communicatie een cruciale rol. Lisanne leidt de strategische communicatie (StratCom) van het Blue Team. Haar team opereert in een gesimuleerde informatieomgeving, waarin desinformatie en publieke perceptie net zo bepalend zijn als technische schade. “We kijken hoe we op een strategische wijze kunnen communiceren binnen het scenario dat we krijgen”, legt ze uit. Dat begint met voorbereiding: het team verdiept zich in de politieke, economische en maatschappelijke context van het fictieve land. Op basis daarvan creëren ze een communicatieaanpak, die zowel proactief als reactief is. “Je denkt onder meer na over het vergroten van de weerbaarheid van een samenleving”, licht Lisanne toe. “Maar ook hoe je misleidende verhalen pareert en mensen bewust maakt van wat er speelt.” 

Tijdens de oefening staat die strategie meteen onder druk. Cyberaanvallen leiden tot incidenten die het publieke vertrouwen kunnen raken. Tegelijkertijd verspreidt de oefenvijand desinformatie via gesimuleerde mediakanalen. Daarom schakelt het team van de communicatiestrateeg tussen informeren, duiden en beschermen.

Nederland werkt tijdens deze jaargang van Locked Shields nauw samen met Portugal. Waar veel teams fysiek op één locatie opereren, is dit team verdeeld over Den Haag en Portugal. Dat maakt de oefening extra complex. “We moeten via MS Teams, WhatsApp en de telefoon met elkaar samenwerken”, zegt Sander. “Dat maakt het uitdagend.” Toch levert die samenwerking waardevolle inzichten op. Teams stemmen hun aanpak op elkaar af, delen kennis en leren van verschillen in werkwijze en cultuur. “Wij Nederlanders zijn best direct”, noemt de drijvende kracht achter het Blue Team een voorbeeld. “En de Portugezen zijn soms wat voorzichtiger, maar door dat uit te spreken kom je als team verder.” 

Wat Locked Shields onderscheidt, is het realisme. De oefening simuleert niet alleen digitale aanvallen, maar ook de impact op fysieke systemen en de samenleving. Een succesvolle aanval kan leiden tot stroomuitval of vervuild drinkwater. Kortom, scenario’s die direct gevolgen hebben voor militaire operaties én burgers. “Het is net echt”, zegt Sander. “We moeten ons systeem beveiligen, maar ook zorgen dat gebruikers hun werk kunnen blijven doen.” Die realistische druk maakt de oefening waardevol. Fouten worden zichtbaar, processen getest en de samenwerking aangescherpt. “Een oefening is er om fouten te herstellen”, benadrukt Lisanne. “Waar moeten we elkaar sneller vinden en hoe versterken we elkaar?” 

De focus van Locked Shields ligt op de voorbereiding op moderne conflicten. Oorlogen spelen zich niet meer alleen af op het slagveld, maar ook in het digitale domein. “Cyber en bommen gaan hand in hand”, spreekt Sander klare taal. “Het cybergedeelte is vaak ondersteunend aan het fysieke gevecht.” Voor Defensie betekent dit dat systemen continu onder dreiging staan. “Wij zijn in feite al in oorlog, want onze systemen worden dagelijks aangevallen.”