Terugkijker

Het is weer tijd voor een blik op de kalender. In de rubriek 'Terugkijker' richten we het vizier om de week op een gebeurtenis uit het verleden. Van militair-historische aard en gebeurtenissen waarbij Defensie betrokken was, maar ook situaties die invloed hebben gehad op de hele wereld. 

Om hiermee het ‘o ja-gevoel’ op te roepen, maar ook omdat we in deze jachtige tijd gebeurtenissen vaak zo snel vergeten of ons deze niet meer exact herinneren. Vandaag gaan we terug naar maandag 4 september 1944, als Antwerpen wordt bevrijd. Daags daarna breken er feesten in ons land uit: Dolle Dinsdag. 

Iets voor de middag van die vierde september rijden Britse tanks van de 11^e Pantserdivisie onder aanvoering van luitenant-kolonel David Silvertop Antwerpen binnen. Er is weinig tegenstand. De Duitsers trekken zich noodgedwongen terug achter de kanalen van het havengebied. 

In feite hadden de geallieerden meer oponthoud door de juichende en feestende menigte dan van de troepen van de bezetter. Die worden gevormd door een allegaartje van onervaren Duitse militairen, overgelopen Russen en collaborateurs. Zij hebben bovendien te maken met de verzamelde verzetsgroepen, zo’n zeshonderd man sterk, onder leiding van Eugène Colson (schuilnaam kolonel Harry). De ondergrondse weet de sluizen en dokken in de haven onbeschadigd onder controle te krijgen. 

Er is geen houden aan voor de slecht georganiseerde Duitse troepen. Vroeg in de avond van 4 september tekent de Duitse generaal-majoor Christoph Graf zu Stolberg-Stolberg de capitulatie. Hij geeft zich over met driehonderd van zijn mannen. Een aantal van hen verdwijnt achter de tralies. Niet in de gevangenis, maar in de lege verblijven van de Antwerpse dierentuin. 

De bevrijding van Antwerpen blijft in Nederland niet onopgemerkt. Premier Pieter Sjoerds Gerbrandy houdt vanuit Engeland een toespraak op Radio Oranje met grote gevolgen. “Nu de geallieerde legers in hun onweerstaanbare opmars de Nederlandse grens overschreden hebben, wil ik u, uit naam van ons allen, hartelijk welkom toeroepen op onze vaderlandse bodem", zegt hij.  

Met deze uitspraak veroorzaakt Gerbrandy verwarring over een mogelijke bevrijding. De geallieerden zijn binnen twee dagen van Brussel naar Antwerpen opgestoomd, dus lag het voor de hand dat Nederlandse steden aan de beurt zouden zijn. De term ‘overschreden’ stond echter niet in de oorspronkelijke tekst van de toespraak, maar is vlak voor de uitzending door de premier zelf gewijzigd. 

Het leidt tot euforie bij de Nederlandse bevolking die ten onrechte denkt dat de bevrijding nabij is. Onder collaborateurs en de Duitsers ontstaat paniek uit angst voor de komst van de geallieerden. Er vallen ook slachtoffers. Een trein vol leden van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) wordt op weg naar Duitsland onder vuur genomen door Britse vliegtuigen. Het kost zeker dertig mensen het leven. Al snel slaat de blijdschap om in teleurstelling als de geallieerde opmars niet verder gaat. Ons land lijdt nog tot 5 mei 1945 onder de knoet van de Duitsers, inclusief de beruchte hongerwinter van 1944. 

Ook Antwerpen voelt maanden na de bevrijding nog de verschrikkingen van de oorlog aan den lijve. De Duitsers bestoken de havenstad en omgeving nog tot maart 1945 met de zogenoemde V-bommen (Vergeltungswaffen). Ongeveer zesduizend Belgen komen om door deze vliegende bommen. 

De ‘bevrijder van Antwerpen’ maakt het einde van de oorlog niet mee. Overste Silvertop (32) sneuvelt drie weken later in Sint Anthonis (nabij Boxmeer). De straat waarin dat gebeurde, is naar hem vernoemd. Ook in Antwerpen zijn diverse herinneringen aan hem te vinden, zoals de Silvertoptorens. Daar heeft jaarlijks de Silverrun plaats, een trappenrace.