‘De onderofficier is belangrijker dan ooit’

Na drie jaar draagt Krijgsmachtadjudant Mark Veraart het stokje volgende week over aan landmachtadjudant Cees Bielander. Adjudant van de mariniers Veraart blikt met de Defensiekrant terug op een periode die draaide om operationele gereedheid en de impact hiervan op onderofficieren en manschappen. De rode draad? “De mens blijft doorslaggevend. Technologie alleen wint geen oorlog.” 

“Een letterlijk symbolisch moment; de ceremoniële functieoverdracht in september 2023. Toen kreeg ik van Commandant der Strijdkrachten (CDS) generaal Onno Eichelsheim de nestel (zie kader) omgehangen. Dat moment voelde als een blijk van vertrouwen vanuit de organisatie. Tegelijkertijd besefte ik hoeveel verantwoordelijkheid erbij hoorde. Als Krijgsmachtadjudant vertegenwoordig je duizenden onderofficieren en manschappen. In alles wat ik de afgelopen drie jaar deed, stonden zij centraal.” 

“Militairen willen hun werk goed doen, verantwoordelijkheid nemen en professioneel handelen. Maar ze lopen soms vast in systemen, processen, regelgeving, materieeltekorten, opleidingen, werkdruk en capaciteitsproblemen. Tegelijkertijd is er behoefte aan duidelijkheid, vertrouwen en ruimte om vakmanschap toe te passen. Collega’s willen serieus genomen worden, begrijpen waarom keuzes worden gemaakt en betrokken zijn bij oplossingen. Dat versterkt de verbondenheid met de missie. Ondanks de uitdagingen zie ik veel trots en motivatie. Iedereen voelt dat Defensie zich in een historische periode bevindt, met toenemende dreiging en een groeiende verantwoordelijkheid.” 

“In mijn eentje had ik de signalen vanaf de werkvloer nooit volledig kunnen ophalen. Ik heb veel gehad aan de krijgsmachtdeeladjudanten die ik maandelijks spreek in het Defensie Adjudanten Overleg. Hier zijn naast de vier operationele commando’s landmacht, luchtmacht, marine en marechaussee, ook het Commando Materieel & IT en het Defensie Ondersteuningscommando vertegenwoordigd. En natuurlijk ook de adjudanten van het Defensie Cyber Commando, de MIVD, het Netherlands Special Operations Command en die van de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht. Juist die brede vertegenwoordiging gaf een waardevol totaalbeeld van wat er binnen de gehele krijgsmacht speelde.” 

“Defensie richt zich op hoofdtaak 1: de bescherming van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied. Dat vraagt veel van onze mensen. Gereedheid, vakmanschap, fysieke fitheid en mentale weerbaarheid zijn belangrijker dan ooit. Terwijl we tegelijk sneller moeten opleiden en operationeel inzetbaar moeten blijven. De oorlog in Oekraïne laat zien dat oorlogvoering technologischer en harder wordt.” 

“Maar de mens blijft doorslaggevend. Technologie alleen wint geen oorlog. Gereedheid begint bij mensen die fysiek en mentaal sterk zijn, vakmanschap onderhouden en verantwoordelijkheid nemen voor elkaar. Dat vraagt ook om ander leiderschap, met meer ruimte voor initiatief, eigenaarschap en vertrouwen. Juist vertrouwen zorgt voor motivatie, verbondenheid en uiteindelijk gevechtskracht.” 

“De uitdaging is snelheid combineren met kwaliteit. Defensie moet groeien, sneller opleiden en tegelijkertijd vakmanschap behouden. De oorlog in Oekraïne laat zien hoe belangrijk aanpassingsvermogen is. Onderofficieren moeten niet alleen vakbekwaam zijn, maar ze zijn ook coach, leider en voorbeeldfiguur. Daarnaast moeten processen slimmer en minder bureaucratisch worden ingericht, zodat mensen meer ruimte krijgen voor initiatief en professioneel handelen.” 

“Ook het behouden van personeel vraagt aandacht. Nieuwe generaties zoeken niet alleen goede arbeidsvoorwaarden, maar ook betekenis, ontwikkeling en goed leiderschap. Dat vraagt om een moderne organisatie waarin mensen zich gewaardeerd en verbonden voelen.” 

“Ja, ieder OPCO heeft zijn eigen cultuur en operationele focus. De marine kijkt sterk naar maritieme inzet, internationale samenwerking en voortzettingsvermogen. De landmacht voelt de druk van schaalbaarheid, (vierkante) brigades, gevechtsgereedheid en reservecapaciteit. De luchtmacht heeft grote uitdagingen in technische specialisaties, voortzettingsvermogen en (multi-theater) inzetbaarheid. De marechaussee opereert weer op het snijvlak van militaire en civiele veiligheid.” 

“Toch zie ik overal dezelfde rode draad: onderofficieren vormen de ruggengraat van de organisatie. Ook zie ik dat stafadjudanten en senior onderofficieren steeds belangrijker worden binnen Defensie. Niet alleen als adviseur van commandanten, maar ook als verbinder tussen beleid en uitvoering. Juist in deze tijd van verandering is die rol van grote waarde.” 

“Mijn doel was om de positie van onderofficieren sterker zichtbaar te maken en hun stem nadrukkelijker mee te nemen in beleid en besluitvorming. Daarbij stond de verdere professionalisering van het onderofficiersdomein centraal. Door de veranderde wereld verschuift Defensie van hoofdtaak 2, de vredesmissies, naar hoofdtaak 1. Dat stelt andere eisen aan leiderschap, vakmanschap en gereedheid. De moderne onderofficier opereert in een multidomein omgeving en moet adaptief, technologisch vaardig en mentaal weerbaar zijn. Tegelijk vraagt de groei van Defensie om sterke leiders die standaarden bewaken, kennis doorgeven en teams verbinden.” 

“Ik denk dat belangrijke stappen zijn gezet, mede dankzij de vernieuwde Beleidsvisie Onderofficieren Krijgsmacht en de groeiende internationale rol van de hoogste onderofficier. In het Engels is dit een Command Senior Enlisted Leader (CSEL). De CSEL adviseert de commandant over operationele zaken, het moreel en het welzijn van de manschappen. Maar dit werk is nooit echt ‘af’. Het echte resultaat volgt uit wat de organisatie ermee blijft doen in de toekomst.” 

“Dat zijn niet de grote ceremoniële momenten, maar gesprekken met militairen die ondanks tekorten, werkdruk of persoonlijke offers blijven leveren. De Nationale Onderofficiers Conferentie was een van de jaarlijkse hoogtepunten om met elkaar in gesprek te gaan. Ook ontmoetingen met gewonde militairen en veteranen maken diepe indruk. Daar zie je wat dienen werkelijk betekent: verantwoordelijkheid, kameraadschap, veerkracht en opnieuw betekenis vinden.” 

“Een van de meest indrukwekkende ervaringen was een ontmoeting tijdens een CSEL-conferentie in de Baltische Staten. Daar ontmoette ik onder andere de korpsadjudant van de Oekraïense mariniers en de marine-adjudant van Oekraïne. Hun verhalen maakten diepe indruk. Niet alleen vanwege wat zij operationeel hebben meegemaakt, maar vooral vanwege de persoonlijke offers en de mentale kracht die daarachter schuilgaan. De marine-adjudant vertelde hoe Oekraïne erin slaagde de Russische Zwarte Zeevloot grotendeels terug te dringen en daarmee een strategisch effect te bereiken dat vooraf door velen onmogelijk werd geacht.” 

“Tegelijkertijd sprak de korpsadjudant over het verlies van vrijwel zijn volledige eenheid in het eerste jaar van de oorlog. Wat mij daarin vooral raakte, was hun onverzettelijkheid, hun verantwoordelijkheidsgevoel richting hun mensen en hun absolute focus op missie, kameraadschap en vrijheid. Ondanks alles bleven zij spreken over leiderschap, voorbeeldgedrag en de verantwoordelijkheid om hun mensen hoop, richting en vertrouwen te blijven geven.” 

“Het moreel van onze militairen is over het algemeen sterk, maar niet vanzelfsprekend. Ik zie motivatie, trots en een groot urgentiebesef. Mensen begrijpen waarom Defensie groeit en waarom gereedheid belangrijker is dan ooit. Tegelijkertijd neemt de belasting toe door personeelstekorten, hoge werkdruk en voortdurende internationale dreiging. Daarom is het essentieel te blijven investeren in een warrior mindset: een permanente houding van gereedheid, waarin duidelijk is waarvoor we trainen en dat alles bijdraagt aan operationele inzetbaarheid. Dat betekent ook prioriteiten stellen, waarbij missie en gereedheid soms voorgaan op persoonlijke wensen. Tegelijkertijd mogen we het thuisfront niet vergeten. Een sterk thuisfront maakt het mogelijk om onder hoge druk te functioneren.” 

“De onderofficier is belangrijker dan ooit. Hij of zij is de ruggengraat van de krijgsmacht: leider, vakman, instructeur, coach, specialist, adviseur én verbinder. De moderne onderofficier neemt mensen mee in verandering, durft initiatief te nemen en bewaakt tegelijkertijd standaarden. De onderofficier van de toekomst is vakbekwaam, fysiek en mentaal weerbaar, innovatief, digitaal vaardig, joint en internationaal georiënteerd. Daarnaast geloof ik sterk in mission command en intelligent leiderschap. Niet blind regels volgen, maar professioneel blijven nadenken binnen de intentie van de opdracht. Dat vraagt vertrouwen, eigenaarschap en een sterk moreel. Maar uiteindelijk blijft leading by example het allerbelangrijkste. Mensen luisteren niet alleen naar wat je zegt, maar kijken vooral naar wat je doet.” 

“Ik hoop dat mensen zeggen dat ik benaderbaar was, dat ik luisterde en dat ik altijd geprobeerd heb het verschil te maken voor de werkvloer. Niet door alleen problemen te benoemen, maar door mensen met elkaar te verbinden en oplossingen dichterbij te brengen. Ik hoop ook dat onderofficieren hebben gevoeld dat hun vak ertoe doet en dat hun stem serieus genomen werd. En misschien nog wel belangrijker: dat ik altijd ben blijven benadrukken dat leiderschap begint bij jezelf. Eerst jezelf op orde hebben, dan kun je er ook voor anderen zijn.” 

“Ik ga de gesprekken, humor, verbondenheid, energie van de eenheden, kameraadschap en het gevoel dat je samen ergens voor staat missen. Na meer dan dertig jaar Defensie blijf ik diep onder de indruk van de bereidheid van militairen om verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar en voor de veiligheid van Nederland. Dat blijft het mooiste van deze organisatie.” 

“Wat ik ga doen? Meer tijd maken voor mijn gezin. Reflecteren op een bijzondere loopbaan. Maar ook fysiek actief blijven en betrokken blijven bij thema’s die mij altijd hebben gedreven: leiderschap, weerbaarheid, kameraadschap en ontwikkeling van mensen. En één ding verandert niet: ik ben en blijf militair en als er op de knop wordt gedrukt, dan sta ik er weer. Schouder aan schouder naast mijn maten!”