Terugkijker 

Het is weer tijd voor een blik op de kalender. In de rubriek 'Terugkijker' richten we het vizier om de week op een gebeurtenis uit het verleden. Van militair-historische aard en gebeurtenissen waarbij Defensie betrokken was, maar ook situaties die invloed hebben gehad op de hele wereld.  
 
Om hiermee het ‘o ja-gevoel’ op te roepen, maar ook omdat we in deze jachtige tijd gebeurtenissen vaak zo snel vergeten of ons deze niet meer exact herinneren. Vandaag gaan we terug naar 7 maart 1942 als Hr.Ms. Eland Dubois tot zinken wordt gebracht. 

Bij de Rotterdamse scheepswerf Fijenoord ligt in 1937 een nieuw schip aan de kade: Hr.Ms. Eland Dubois, vernoemd naar een Nederlandse admiraal uit de Gouden Eeuw. Dit schip behoort tot de Jan van Amstelklasse, speciaal ontworpen voor de verdediging van Nederlands-Indië. Met een 75mm-kanon, twee 12,7mm-mitrailleurs, dieptebommen en een bemanning van vijftig koppen, is de Eland Dubois geschikt voor operaties in zowel kustwateren als op open zee. 

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog is de Eland Dubois als onderdeel van de Tweede Divisie Mijnenvegers gestationeerd in Nederlands-Indië. Na de Japanse aanval op Pearl Harbor in december 1941 en de snelle opmars van het keizerlijke leger naar Zuidoost-Azië, wordt het schip ingezet voor patrouilles en het beveiligen van scheepvaartroutes. De belangrijkste taak: het ruimen van zeemijnen, gelegd door zowel geallieerden als Japanners om de scheepvaart te ontwrichten. 
 
In februari 1942 escorteert de Eland Dubois konvooien en voert patrouilles uit in de wateren rond Java. De Japanse troepen rukken snel op en de geallieerde verdediging – bestaande uit Nederlandse, Britse, Amerikaanse en Australische eenheden – kan de overmacht niet stuiten. Op zee woedt de Slag in de Javazee, waarbij de geallieerden zware verliezen lijden en een deel van de Nederlandse vloot wordt uitgeschakeld. 

Begin maart 1942 is de val van Java onvermijdelijk. De Japanse troepen hebben de belangrijkste steden en havens al ingenomen. In de avond van 6 maart 1942 verlaten de Eland Dubois en de Jan van Amstel de haven van Soerabaja om te ontsnappen. 
 
Op 7 maart liggen de schepen in de haven van Tjilatjap, een van de laatste geallieerde bolwerken op Java. Er wordt gepoogd de Nederlandse schepen, waaronder ook Hr.Ms. Crijnssen, naar Australië over te brengen. Maar er is een gebrek aan stookolie. Bovendien is een van de ketels van de Dubois defect. Daarom besluit men om de brandstof van de Eland Dubois over te pompen naar de Crijnssen, die al gecamoufleerd klaar ligt in afwachting van de overtocht. 

Commandant van de Eland Dubois luitenant-ter-zee der 2e klasse (LTZ2) Hendrik de Jong en de andere commandanten willen beslist niet dat het schip in handen van de vijand valt. De bemanning opent de zeekleppen en plaatst explosieven aan boord. Kort daarna zinkt de Eland Dubois. De bemanning stapt over op zusterschip Hr.Ms. Jan van Amstel, dat onder bevel staat van LTZ2 De Greeuw. 

Kort na vertrek naar Australië ontdekt een Japans verkenningsvliegtuig de Jan van Amstel. De Japanse torpedobootjager Arashio gaat erop af en opent het vuur; de Jan van Amstel zinkt. LTZ De Jong komt met enkele andere opvarenden in zee terecht. Getuigen zien hem na drie dagen nog in leven, maar daarna is er nooit meer iets van hem vernomen. In totaal sneuvelen 23 mannen. 
 
De overlevenden dobberen twee dagen op het water voordat ze worden opgepikt door een Japanse torpedobootjager. Anderen spoelen dagen later aan op eiland Bali, waar ze in gevangenschap belanden.  
 
De Abraham Crijnssen haalt Australië wel. 

Recente berichten wijzen erop dat Nederlandse oorlogswrakken, waaronder mogelijk de Eland Dubois, van de zeebodem bij Java zijn verdwenen. Dit geldt voor meerdere schepen die ten onder gingen tijdens de Slag in de Javazee in 1942. De exacte oorzaak en het tijdstip van het verdwijnen zijn niet altijd duidelijk, maar er wordt gespeculeerd over illegale berging door schroothandelaars. 
 
De Dubois krijgt in 1950 een opvolger in de vorm van een voormalig Amerikaans fregat, ex-USS O’Neil. (F 809). Hr.Ms. Dubois (F809) is in 1967 uit de sterkte afgevoerd en in 1968 verkocht voor de sloop.