Collega’s blikken terug op explosieve oudjaarsnacht
kapitein Max van de Pol
ANP
Voor de Landelijke Bijstandsorganisatie (LBO) van de Koninklijke Marechaussee is oud en nieuw geen feestavond, maar een serieuze operatie. Een nacht waarin alles samenkomt: training, discipline, kameraadschap en scherpte. Al dagen vooraf hangt er spanning in de lucht. Inlichtingen wijzen op mogelijke onrust, met name in de hoofdstad. Niemand weet wat er precies gaat gebeuren, maar dat het intens kan worden is duidelijk.
Voor wachtmeester Brian begon deze oudjaarsnacht al weken eerder. Ongeveer een maand voor 31 december hoorde hij dat zijn peloton stand-by zou staan voor een mogelijke inzet rond oud en nieuw. Twee weken later werd duidelijk dat er daadwerkelijk een sectie naar Amsterdam zou gaan. Brian zat daar aanvankelijk niet bij, maar meldde zich vrijwillig aan.
Het is zijn eerste zogenoemde ‘harde inzet’, een operatie waarbij volledig in ME-uitrusting wordt opgetreden. “Ik wilde weten hoe ik reageer in zo’n situatie”, vertelt hij. “Dat ontdek je alleen door er te staan.” Zijn aanmelding werd gehonoreerd en hij werd ingedeeld als voeter op bus 110, de voorste bus van de sectie.
Naarmate de avond vordert, verandert het beeld op straat.
Van handhaving naar harde inzet
In de vroege avond is de sfeer nog relatief rustig. De inzet begint met preventief fouilleren in veiligheidsrisicogebieden, het innemen van vuurwerk en zichtbaar aanwezig zijn. Maar naarmate de avond vordert, verandert het beeld. Brian: “Groepen jongeren trokken door de stad en de anonimiteit van de massa groeide. Je merkte dat de spanning opliep en we voelden allemaal dat er een kantelpunt aan zat te komen.”
Op de Dam slaat de sfeer uiteindelijk om. Vuurwerk wordt niet alleen afgestoken, maar gericht gegooid. Er ontstaan vechtpartijen. De toon verhardt. Wat begint als ondersteuning van de reguliere politietaak, verandert in optreden tegen ernstige verstoring van de openbare orde.
Negen man in een cirkel
Een van de meest indringende momenten van de nacht speelt zich af tijdens een aanhouding op de Dam. “We zagen iemand met een vuurwerkmitrailleur. In eerste instantie schoot deze man de lucht in. Toen hij besloot om ook in de mensenmassa te schieten, moesten we ingrijpen. Het lukte ons om hem naar de grond te krijgen”, vertelt Brian. Negen marechaussees vormen een beschermende cirkel rond de verdachte. Om hen heen probeert de massa steeds dichterbij te komen. “Toen dacht ik wel: nu staan we hier met z’n negenen tegenover de hele Dam. Maar op dat moment ga je niet verder tellen of nadenken. Je doet wat je moet doen: letten op elkaar en zorgen dat de situatie veilig blijft.”
Publiek in een roes
Ook voor de leiding is de nacht intens. Sectiecommandant Nick staat enkele meters achter de linie en overziet het geheel. Hij ziet hoe zijn mensen worden bekogeld met vuurwerk en stenen, en hoe het publiek soms lijkt op te gaan in een roes.
“Het voelde alsof er een soort vrijbrief was”, vertelt hij hierover. “Alsof alles mocht. Mensen juichten als vuurwerk richting ons ging of als een steen een helm raakte. Dat is echt een ander soort geweld dan je bij demonstraties ziet.”
Waarschuwingen worden gegeven, meerdere keren. Via de megafoon klinkt het bevel om te vertrekken, met steeds explicietere taal over wat volgt als dat niet gebeurt. Wanneer die oproepen geen effect hebben en de linie wordt bekogeld, valt het besluit tot optreden. “Je probeert geweld zo lang mogelijk uit te stellen”, aldus Nick. “Maar op een gegeven moment zie je dat het niet meer werkt. Dan moet je handelen om de situatie veilig te krijgen.”
“Het voelde alsof er een soort vrijbrief was. Alsof alles mocht.”
Weg uit het hart van de stad
De charge volgt strak en gecontroleerd, precies zoals geoefend. De linie zet zich in beweging en duwt de menigte richting het Damrak en verder, weg uit het hart van de stad. Niet om te straffen, benadrukt Nick, maar om ruimte te creëren. “Het doel is altijd hetzelfde: overzicht terugbrengen en zorgen dat het beheersbaar blijft, voor het publiek én voor mijn mensen.”
Opvallend genoeg keert de rust later juist terug wanneer de eenheid zich terugtrekt. Ook dat is een bewuste keuze. “We hebben laten zien wat we kunnen en wat de consequenties zijn”, legt Nick uit. “Maar als wij daar blijven staan, blijven we ook een trigger.” Door de linie weg te halen, verdwijnt de spanning. Het publiek lost op, de confrontatie dooft uit. “Soms is de-escaleren niet harder optreden, maar juist ruimte geven”, zegt hij. “En op dat moment zag je de stad weer ademhalen.”
Van Dam naar Oost
De rust op de Dam is nog maar net wedergekeerd of het volgende bevel komt al binnen. ‘Richting Oost’. In de bus voelt Brian de spanning weer omhoogschieten. “Je weet: dit wordt anders”, zegt hij. “Geen overzichtelijk plein meer, maar een wirwar van straten waar van alles kan gebeuren.”
In Amsterdam-Oost is het donker en onrustig. Smalle straten, veel zijpaden. Vuurwerk komt laag over de straat, bakstenen ketsen tegen schilden en helmen. “Het geweld komt niet van één kant, maar uit hoeken, stegen en portieken. Je hoort het eerder dan je het ziet,” vertelt Brian. “En je weet: hier moet je scherp blijven, elke seconde.”
Samen met politie en hondengeleiders probeert de Bijstandseenheid grip te krijgen op de wijk. De linie zet aan, stopt, zet opnieuw aan. Charges volgen, kort en fel, om ruimte te maken. Communicatie gaat via gebaren, korte woorden, blikken. Iedereen weet wat hij moet doen. Brian: “Je denkt niet na over later. Je denkt alleen: blijf staan, blijf bij elkaar.”
Samen met politie en hondengeleiders probeert de BE grip te krijgen op de wijk.
De rust keert terug
Tegen de ochtend van 1 januari keert de rust definitief terug. De stad is leeggelopen, de straten zijn nat en stil. In de bus terug naar de kazerne gaan de helmen af en zakt de adrenaline langzaam weg. Voor Brian voelt het als het afsluiten van een intens leerstuk. Zijn eerste harde inzet zit erop. “Je bent kapot”, besluit hij. “Maar ook trots. Iedereen heeft gedaan wat hij moest doen. Niemand haakte af.” In de bus wordt weinig gezegd. Dat hoeft ook niet. “Je weet van elkaar wat er is gebeurd. En dat iedereen er nog staat.”
Voor sectiecommandant Nick zit de betekenis van de nacht niet in de confrontaties, maar in wat er níet is gebeurd. “Je voelt je de hele tijd verantwoordelijk”, zegt hij. “Voor elke collega in die linie. Als je dan aan het einde van zo’n nacht kunt zeggen dat iedereen veilig terug is, dan heb je je doel bereikt.”