Verdeeld door oorlog
Saminna van den Bulk
Louis Meulstee
Tentoonstelling geopend over Poolse vader en zoon
Als vader en zoon vochten ze tegen eenzelfde vijand, maar streden op heel verschillende plekken. De tentoonstelling ‘Sosabowski: een familie verdeeld door oorlog’ vertelt het verhaal van vader Stanisław en zoon Stasinek tijdens De Tweede Wereldoorlog. De expositie opende eind vorige week in het Airborne Museum Hartenstein in Oosterbeek.
Wanneer de Duitsers Polen binnenvallen in 1939, maken zowel vader als zoon Sosabowksi een belangrijke keuze: zij zetten zich in voor de verjaging van de bezetter uit hun thuisland. Alleen betekende die keuze wel een jarenlange scheiding. Generaal-majoor Stanisław wist uit Polen te ontsnappen en belandde in Groot-Brittannië. Daar zette hij de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade op. Het doel? Polen bevrijden van de nazi’s. Maar de oorlog bracht deze brigade ergens anders: bij Operatie Market Garden belandden de troepen in september 1944 bij Driel, tijdens de Slag om Arnhem.
Generaal-majoor Stanislaw zette de 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade op, met als doel zijn vaderland te bevrijden van de bezetting.
De Poolse generaal had vooraf kritiek op de operatie, maar volgde de orders op. Door hevige Duitse tegenstand wist slechts een deel van zijn mannen de overkant van de Rijn te bereiken. Naast de verliezen in de operatie kwam zijn commentaar hem duur te staan. Hij en zijn eenheid werden als schuldige aangewezen voor het mislukken van de Slag om Arnhem. Een fout die pas in 2006 werd rechtgezet: toen ontving de generaal postuum een dapperheidsonderscheiding, de Bronzen Leeuw. De brigade ontving de Militaire Willems-Orde.
Twee zwart-wit foto’s op de expositie. Op de ene staan mannen die een vliegtuig in lopen, de ander vertoont Stasinek met parachutistentuig. Daarnaast is een plaquette te zien met uitleg over Operatie Market Garden.
Vechten in het verzet
De tentoonstelling toont enerzijds het verhaal van de generaal. Anderzijds is er zijn zoon, Stasinek. “Ook een held, een patriot, maar een veel minder bekend verhaal.” Het zijn de woorden van Hal Sosabowski, de kleinzoon van Stasinek. Hij opende de expositie.
“Hij was een militair-arts die tijdens de oorlog in het verzet ging. Hij speelde een grote rol tijdens de Opstand van Warschau, een bloederige revolte van de Polen tegen de Duitse bezetters in 1944. Het Poolse verzet hing als irritante vliegen om de Duitsers heen. Ze stalen hun voorraden, vochten met hun wapens. Maar ik weet van mijn opa ook dat hij mensen had gedood, omdat het niet anders kon. Die wetenschap heeft hij zijn hele leven met zich mee moeten dragen.”
De tentoonstelling bevat diverse onderscheidingen, zoals de Militaire Willems-Orde, de hoogste militaire onderscheiding die Nederland kent. Maar er zijn ook objecten uit privécollecties. Zoals het gerei waarmee Stasinek aan boogschieten deed. Hal: “En hij was blind, moet je nagaan.”
Door de expositie heen is te zien wat de heren betekenden in de oorlog, ondersteund door uniek beeldmateriaal, maar ook persoonlijke items. Kleinzoon Hal neemt de bezoeker mee op de reis die zijn familie aflegde. Aan het einde komen beide verhalen samen in Groot-Brittannië. Zowel zijn overgrootvader, als zijn opa kwam nooit terug in Polen.
Uniek vaandel
In het diepste geheim liet Sosabowski in bezet Warschau een vaandel maken voor ‘zijn’ brigade. Aan stof was in die tijd moeilijk te komen. Bovendien was het maken van een drapeau een levensgevaarlijke actie. Toch wisten de makers uit een rood kerkgewaad van een negentiende eeuwse Poolse kardinaal een vaandel te vervaardigen.
Smokkelaars brachten het naar het Verenigd Koninkrijk, waar de generaal het vaandel in juni 1944 in ontvangst nam. Na de oorlog belandde het historische standaard in het Polish Institute and Sikorski Museum in Londen. Alleen op aanvraag was het bijzondere stuk te bewonderen. Het is een eenmalige uitzondering dat het vaandel, goed beschermd achter glas, in Nederland te zien is.
Geluk
Hal is ambassadeur van zijn familiehistorie. De professor aan de Universiteit van Brighton dook in de familiegeschiedenis en vertelt overal het verhaal van Stanisław en Stasinek. Om hun historie in leven te houden; een taak die hij in Oosterbeek samen met zijn kinderen Oliver, Finlay en Sarena hoog houdt. Maar hij wil de wereld ook laten zien wat het betekent om je in te zetten voor vrijheid.
Een man met kort, grijs haar staat achter een spreekgestoelte. Hij draagt een donker pak. Op de voorgrond zijn achterhoofden te zien uit het publiek.
“Mijn opa Stasinek maakte verschrikkelijke dingen mee en moest verschrikkelijke dingen doen. Hij had veel gegeven voor onze vrijheid. Zo liep hij mank en was hij blind. Zijn ene oog verloor hij door kanker, het andere tijdens de oorlog door een exploderende kogel in zijn jukbeen. Dat laatste noemde hij 'een gelukje'. Was het een doorborend patroon geweest, dan had hij niet meer geleefd. Het was mijn grootmoeder die hem via het rioolstelsel uit de gevangenis smokkelde. Zo vond hij zijn weg naar Groot-Brittannië, waar hij en zijn vader werden herenigd. Dat klinkt voor ons als een scene uit een film; voor hen was dat de werkelijkheid.”
Staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk zei bij de opening dat vrijheid kostbaar is, geld kost en iets van ons vraagt. “Deze tentoonstelling laat onze volgende generatie zien welk moed en leiderschap het verdienen om te worden herinnerd.”
De herinnering aan zijn opa emotioneert hem. “Pas toen ik ouder was, vertelde hij mij wat hij had gedaan in het verzet. Toch maakte de oorlog geen monster van hem, ondanks de gruwelen die hij had meegemaakt. Hij was een lieve, gevoelige man, die nooit klaagde.”
Hal wil met de expositie dan ook niet alleen de mensen achter de militair laten zien. Hij pleit voor bewustwording. “We klagen vandaag de dag over files, het gebrek aan Wifi of het feit dat we niet de nieuwste smartphone in het bezit hebben. Zij en iedereen die vocht in die oorlog maakten zich zorgen over leven en dood. We mogen best beseffen hoeveel geluk wij hebben.”
De tentoonstelling is tot en met 3 januari 2027 te zien in het Airborne Museum Hartenstein, in Oosterbeek.