Terugkijker

Het is weer tijd voor een blik op de kalender. In de rubriek 'Terugkijker' richten we het vizier om de week op een gebeurtenis uit het verleden. Van militair-historische aard en gebeurtenissen waarbij Defensie betrokken was, maar ook situaties die invloed hebben gehad op de hele wereld.  

Om hiermee het ‘o ja-gevoel’ op te roepen, maar ook omdat we in deze jachtige tijd gebeurtenissen vaak zo snel vergeten of ons deze niet meer exact herinneren. Vandaag gaan we terug naar 22 mei 1939, als nazi-Duitsland en fascistisch Italië in Berlijn een verdrag sluiten: het Staalpact. 

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop (later bekender van het Duits-Russische Molotov-Von Ribbentrop Pact) en zijn Italiaanse collega graaf Gian Galeazzo Ciano zetten die dag hun handtekening onder een militaire en politieke alliantie. De landen spreken af nauw samen te werken en elkaar onvoorwaardelijk te steunen, ook op militair vlak. In geval van oorlog beloven ze elkaar onmiddellijke hulp en steun. Ook spreken ze af dat ze bij een conflict nooit individueel een wapenstilstand zullen sluiten. Het pact geldt voor tien jaar. 

Het gebeurt in een tijd dat de spanningen binnen Europa toenemen. Duitsland heeft Oostenrijk geannexeerd (de Anschluss, in maart 1938) en datzelfde jaar het Sudetenland bezet. Italië probeert onder leider Benito Mussolini zijn invloedsgebied uit te breiden in Afrika (Abessinië, het huidige Ethiopië) en op de Balkan met de bezetting van Albanië. Beide regimes delen een anticommunistische agenda. Al in 1936 intensiveren ze de samenwerking, maar een formeel - vooral militair -  bondgenootschap ontbreekt dan nog. 

De directe aanleiding voor het Staalpact is de groeiende ‘dreiging’ van de Geallieerden. Met name Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk willen de agressieve expansie van Duitsland en Italië indammen. Hitler zoekt steun voor zijn plannen in Oost-Europa, terwijl Mussolini zijn positie in de Middellandse Zee wil versterken. Het pact is een strategische zet om gezamenlijk op te kunnen trekken tegen mogelijke vijanden. 

Het verdrag bestaat uit twee delen. Allereerst een politiek verdrag: beide landen beloven elkaar te steunen in geval van oorlog en hun buitenlandbeleid op elkaar af te stemmen. Daarnaast is er een geheim militair protocol, waarin ze afspreken elkaar direct militaire steun te bieden als een van beide in oorlog raakt. Het pact richt zich niet alleen tegen de westerse democratieën, maar ook tegen de Sovjet-Unie. Het benadrukt hun gemeenschappelijke doelen: territoriale expansie, anticommunisme en de vestiging van een nieuwe orde in Europa. 

De naam Staalpact is een vertaling van het Duitse Stahlpakt en het Italiaanse Patto d’Acciaio. De term moet staan voor kracht, onbreekbaarheid en vastberadenheid. Het zijn eigenschappen die Hitler en Mussolini willen uitstralen naar de rest van de wereld. 

In Berlijn wordt het Staalpact bejubeld, de rest van Europa ziet het als een bedreiging voor de vrede. Zeker nadat Adolf Hitler het niet-aanvalsverdrag met Polen opzegt. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk sluiten daarom een maand later een overeenkomst met Polen. Mocht Duitsland dat land binnenvallen, schieten ze te hulp. 

Het Staalpact heeft uiteindelijk verstrekkende gevolgen voor de gehele wereld; zeker als in 1940 het keizerrijk Japan zich aansluit bij die zogenoemde As-mogendheden. De alliantie dwingt Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hun eigen bondgenootschappen te versterken, wat leidt tot verdere polarisatie in Europa. Bovendien ziet Hitler in het pact een aanmoediging om op 1 september 1939 Polen binnen te vallen: het begin van de Tweede Wereldoorlog.